Polska i czeska prasa jako medium zaufania publicznego

Postprawda, smog informacyjny, fake news – to określenia odnoszące się do niebezpiecznej rzeczywistości, w której prawda zostaje wyparta przez dezinformację. Może ona służyć różnym celom: biznesowym, reklamowym, politycznym i osobistym.

Dlaczego tak jest? Jest to problem bardzo złożony, ale z pewnością dużą rolę odgrywa tutaj działanie naszego mózgu. Łakniemy tego, co wzbudza nasze emocje. Mnogość wiadomości i komunikatów, płynących z rozmaitych mediów, wyzwala w nas stres informacyjny, który nie pozostaje bez wpływu na nasze procesy poznawcze.

Nikt z nas nie chce być oszukiwany. Jednak należy zadać sobie pytanie: jak często zdarza się to w moim codziennym życiu? Niestety, nie jesteśmy świadomi jak dużo informacji udaje prawdę. Coraz częściej nie jesteśmy w stanie nawet powiedzieć, jak wielkie może to być dla nas zagrożenie.

Warto też wspomnieć, że nasz umysł jest szczególnie podatny na te informacje, które potwierdzają nasze przekonania, łatwo więc zamknąć się w informacyjnej bańce.

Co ciekawe nie jest to nowe zjawisko, przykładem na zastosowanie fake-newsu może być amerykańska audycja radiowa, która w 1938 roku zatrważająco realistycznie relacjonowała atak Marsjan. To słuchowisko spowodowało falę niepokoju i histerii, a Orson Welles, odpowiedzialny za tą audycję, został pozwany do sądu. Co ciekawe, późniejsi badacze weryfikując doniesienia na temat tych ataków paniki, odkryli, że również tradycyjna prasa celowo dezinformowała, wyolbrzymiając ich skalę; radio było wtedy nowością i właściciele gazet, obawiając się wyparcia przez nie z rynku, starali się pokazać, że to nowe medium jest nieodpowiedzialne, niepoważne i niebezpieczne.

Niestety, kształt współczesnych mediów ułatwia rozpowszechnianie fake newsów i doprowadza do smogu informacyjnego, przez co sami nie wiemy, co jest prawdą. A jeśli jesteśmy przekonani o słuszności czytanych informacji, warto zastanowić się, czy aby nie jesteśmy w błędzie.

W najbardziej niekorzystnej sytuacji są obecnie młode pokolenia. Narzędzia, jakie daje internet, stają się niezbędne w codziennym życiu, przy jednoczesnym całkowitym braku edukacji medialnej. Z kolei osoby starsze, nauczone są ufać mediom. Gdzie więc szukać prawdziwych informacji? Może prasa lub telewizja jest odpowiedzią na to pytanie? Tu z kolei pojawia się zagadnienie wyraźnego profilowania ideologicznego tych mediów, które zniechęca do konfrontowania się z tytułami i programami z “przeciwnej strony barykady”. Poza tym i tam niestety zdarzają się wpadki faktograficzne i rzeczowe. Być może nie jest to taka machina do zdobywania zasięgu i udostępnień poprzez sensację, jak w mediach społecznościowych, ale nie możemy być spokojni w 100%.

Czy to oznacza, że z fake newsami nie da się wygrać? Całe szczęście, nie jest tak źle, jak może się wydawać. Odpowiedzią jest edukacja. Nie bójmy się, zgłaszać administratorom portali internetowych fałszywe informacje. Koniecznie, bierzmy odpowiedzialność za to co udostępniamy w sieci.  Koniecznie sprawdzajmy źródła podanych informacji. Podchodźmy do każdej informacji w sposób krytyczny. Jeżeli nie mamy pewności, jak to robić, rozejrzyjmy się za wsparciem – w Internecie są strony, których misją jest sprawdzanie faktów i prostowanie manipulacji, a także edukacja na temat dezinformacji, jak Akademia fact-checkingu serwisu https://demagog.org.pl/, strona https://www.bezpiecznewybory.pl/ czy anglojęzyczny snopes.com. Wiele instytucji organizuje również zajęcia i warsztaty, które pomogą nie dać się oszukać, jak choćby te, które odbędą się w październiku we Wrocławiu za sprawą Fundacji Kukatko.

Tekst: Karolina Ślusarczyk

Polska i czeska prasa jako medium zaufania publicznego

Na projekt fundacji Kukatko składają się trzy wydarzenia: dwa podczas festiwalu Góry Literatury w Nowej Rudzie (lipiec 2019) oraz jedno we Wrocławiu (październik 2019). Cykl spotkań rozpoczęła debata polskiego i czeskiego historyka na temat przemian prasy i propagandy, ze szczególnym uwzględnieniem czasów późnego komunizmu. Na nasze zaproszenie do Pałacu Sarny przyjechał były prezes IPN Łukasz Kamiński oraz czeski historyk, Petr Blažek. Rozmowę moderował Grzegorz Gauden. Historycy zwracali uwagę na to, że dzisiaj propaganda posługuje się zupełnie innymi narzędziami i warto pamiętać, że korzystały z niej wszystkie siły polityczne: od partii rządzących przez opozycję. Podkreślali również, że najbardziej obawiają się mediów społecznościowych i tego, co może się stać z naszymi danymi, którymi tak chętnie się dzielimy.

Drugie spotkanie dotyczyło przemiany ustrojowej w obu krajach oraz zagadnienia przyszłości Polski i Czech. Olga Tokarczuk zwróciła uwagę na nadal obecną, mentalną granicę między Czechami a Polakami oraz na to, że warto uczyć historii lokalnie, poprzez przybliżanie tego, co wydarzyło się w danym regionie, ponieważ buduje to prawdziwą wspólnotę i poczucie odpowiedzialności. Radka Denemarková odniosła się do niedawnych protestów politycznych w Czechach i powiedziała, że bardzo by chciała pójść na manifestację, na której już nie będzie się protestować,ale tańczyć z radości, że znowu jest dobrze. Rozmawiali Andrzej Jagodziński, Olga Tokarczuk, Radka Denemarková, Ivan Binar i Ivana Myšková.

Trzecie spotkanie odbędzie się we Wrocławiu i oscylować będzie wokół szeroko rozumianej tematyki fake news, dezinformacji, baniek informacyjnych oraz innych zagrożeń w Internecie i mediach społecznościowych w 2019 roku. Do dyskusji zostaną zaproszeni dwaj pisarze z Polski i Czech. Z Czech przyjedzie dziennikarz i reportażysta Ondřej Kundra z czeskiego tygodnika Respekt, który opowie m.in. o roli mediów tradycyjnych i specyfice czeskich fake news. Spotkanie będzie wydarzeniem towarzyszącym Międzynarodowego Festiwalu Opowiadania we Wrocławiu i rozpocznie się 3 października o g.15.00 w kawiarni Popiół i Diament, w Muzeum Pana Tadeusza (Rynek 6, Wrocław). Tego dnia odbędą się również warsztaty z fake newsów, które poprowadzi Przemek Witkowski. Informacje o zapisach podane są na naszej stronie na Facebooku.

Na spotkaniu będzie miała również miejsce promocja dwujęzycznej publikacji, opisującej wyzwania, przed którymi stoimy jako społeczeństwa epoki informacji. Podręcznik, który przygotowaliśmy zawiera glosariusz, objaśnienia mechanizmów celowej i niecelowej manipulacji informacjami w dobie Internetu w Czechach i w Polsce, a także teksty związane z przyszłością prasy i informacji w Internecie. Teksty do publikacji napisali czescy i polscy autorzy: Ondřej Kundra, Magda Piekarska, Jakub Kalenský, Klementyna Suchanow, Bartłomiej Łódzki, Marek Chyliński, Zbyszko Fingas. Publikację można pobrać w formacie PDF:

Zadanie publiczne współfinansowane przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP w konkursie Forum Polsko-Czeskie 2019